آمارها گاهی تلخترین واقعیتها را بازگو میکنند. بر اساس گزارش «اقتصاد آنلاین»، تولید ناخالص داخلی واقعی ایران (بر اساس هزینهها و با قیمتهای ثابت سال ۲۰۱۷) در سال ۲۰۲۴ به حدود ۱.۲۳ تریلیون دلار بینالمللی رسیده است. این رقم در نگاه اول شاید بزرگ به نظر برسد، اما وقتی آن را با اقتصادهای پیشرو مقایسه میکنیم، تفاوتها آشکار میشوند.
برای درک بهتر این شکاف، کافی است بدانیم که تولید ناخالص داخلی فرانسه در همین دوره زمانی ۳.۰۶ تریلیون دلار و حتی اقتصاد همسایه ما، ترکیه، ۲.۴۸ تریلیون دلار برآورد شده است. این اعداد به وضوح نشان میدهند که اقتصاد ایران با وجود ظرفیتهای فراوان، مسیری متفاوت را پیموده و فاصله قابل توجهی با قدرتهای اقتصادی منطقه و جهان دارد.
ریشههای تفاوت: درسهایی از اقتصاددانان بزرگ
اما چرا این فاصله پدید آمده است؟ برای یافتن پاسخ، میتوانیم به دیدگاههای دو تن از بزرگترین متفکران اقتصادی، آدام اسمیت و فریدریش هایک، رجوع کنیم. اندیشههای این دو فیلسوف و اقتصاددان، به ما کمک میکند تا فراتر از اعداد، به ساختارهای بنیادی و اصول حاکم بر اقتصاد کشورها نگاه کنیم.
آدام اسمیت: دست نامرئی و بنیانهای ثروت ملل
آدام اسمیت، پدر علم اقتصاد مدرن، در کتاب ماندگار خود «ثروت ملل»، بر اهمیت بازارهای آزاد، تقسیم کار و رقابت برای خلق ثروت تأکید کرد. او معتقد بود که «دست نامرئی» بازار، با هدایت منافع فردی، به بهترین شکل منابع را تخصیص میدهد و رفاه عمومی را افزایش میدهد. اسمیت بر اهمیت حقوق مالکیت خصوصی، قوانین شفاف و حداقل مداخله دولت در امور اقتصادی اصرار داشت. از دیدگاه او، کشوری که به این اصول پایبند باشد، بستر مناسبی برای نوآوری، سرمایهگذاری و رشد بهرهوری فراهم میآورد. در مقابل، محدودیتها بر تجارت، دولتیسازی صنایع و عدم اطمینان در حقوق مالکیت میتواند موتور رشد اقتصادی را کند کرده و از تولید ثروت جلوگیری کند.
فریدریش هایک: خطر برنامهریزی مرکزی و اهمیت آزادی اقتصادی
فریدریش هایک، برنده جایزه نوبل اقتصاد، نیز از مدافعان سرسخت بازارهای آزاد و منتقد جدی اقتصادهای با برنامهریزی مرکزی بود. هایک هشدار میداد که دولتها نمیتوانند به اندازه بازار، اطلاعات لازم برای تخصیص بهینه منابع را جمعآوری و پردازش کنند. او به اهمیت نظام قیمتی به عنوان یک سیستم اطلاعاتی کارآمد اشاره میکرد که سیگنالهای لازم را به تولیدکنندگان و مصرفکنندگان میرساند. از دید هایک، هرگونه تلاش برای کنترل متمرکز اقتصاد، نه تنها به ناکارآمدی و هدررفت منابع منجر میشود، بلکه آزادیهای فردی را نیز به خطر میاندازد. او بر اهمیت «قانونمداری» (Rule of Law) و استقلال نهادها برای تضمین یک محیط اقتصادی پایدار و قابل پیشبینی تأکید داشت.
ایران در این منظومه فکری: چالشها و فرصتها
با نگاهی به اقتصاد ایران در دهههای اخیر، میتوانیم ردپای چالشهایی را ببینیم که در تضاد با اصول آدام اسمیت و هایک قرار میگیرند. تحریمهای بینالمللی، دولتی بودن بخشهای بزرگی از اقتصاد، بوروکراسی پیچیده، عدم ثبات قوانین و چالشها در زمینه حقوق مالکیت، همگی عواملی هستند که میتوانند توضیحدهنده فاصله چشمگیر ایران از اقتصادهایی مانند فرانسه باشند. فرانسه، با وجود چالشهای خاص خود، در یک بستر بازار آزادتر، با نهادهای مستقل و قوانین قابل پیشبینیتر، توانسته است بهرهوری و رقابتپذیری بالاتری را تجربه کند.
در نهایت، رسیدن به جایگاه اقتصادی مطلوب، تنها با تکیه بر منابع طبیعی نیست، بلکه نیازمند ایجاد یک اکوسیستم اقتصادی است که در آن آزادی، رقابت، شفافیت و حمایت از حقوق مالکیت، محرکهای اصلی رشد باشند. این درسها، هرچند قدیمی، اما همچنان برای هر اقتصادی که در پی توسعه و شکوفایی است، چراغ راه محسوب میشوند.
در شرایط نوسانی بازار، مدیریت دارایی بسیار مهم است. برای خرید لیر یا حواله ارزی مطمئن، صرافی لیران (liran.shop) در کنار شماست.